«Μαμά – μπαμπά φοβάμαι»
Tι γεννά το φόβo ; Γιατί υπάρχει ; Μεγάλοι και μικροί δεν θα ήμασταν καλύτερα χωρίς αυτόν; Kαι όμως ο φόβος αποτελεί ένα προστατευτικό συναίσθημα, το οποίο το αποκτήσαμε στην πορεία της εξέλιξης μας και ανέκαθεν μας προστατεύει από τους κινδύνους. Φανταστείτε , αν δεν υπήρχε ο φόβος θα ήμασταν ένα αυτοκίνητο χωρίς συναγερμό. Μέριμνα μας, δεν είναι να κάνουμε άφοβα παιδιά αλλά να εκπαιδεύσουμε τα παιδιά μας να ελέγχουν το δυσφορικό συναίσθημα του φόβου, βελτιώνοντας έτσι ποιοτικά την καθημερινότητα τους. Είναι σημαντικό, να διαχωρίσουμε τους παιδικούς φόβους από τις παιδικές φοβίες. Οι διαφορές τους εξαρτώνται από την ηλικία ,τον τρόπο εμφάνισης τη συχνότητα και την ένταση του δυσάρεστου συναισθήματος. Ως εκ τούτου διαφέρει σημαντικά και η αντιμετώπιση.
Παιδικοί φόβοι
Όσον αφορά τους παιδικούς φόβους συχνά αποτελούν συνηθισμένες και αναμενόμενες αντιδράσεις σε ερεθίσματα και καταστάσεις που είναι άγνωστα για τα παιδιά ,ερμηνεύοντας έτσι τις καταστάσεις ως κάτι απειλητικό. Μέχρι την ηλικία των 12 ετών όλα τα παιδιά μπορεί να έρθουν αντιμέτωπα με φόβους φυσιολογικούς που συνάδουν με την ανάπτυξη τους, οι οποίοι συνήθως υποχωρούν χωρις να μετατραπούν σε φοβίες.
Τι μπορεί να φοβάται ένα παιδί ;
- Βρεφική ηλικία : Τα βρέφη αρχίζουν στους πρώτους 7-9 μήνες ζωής να διαχωρίζουν τα οικεία τους πρόσωπα (γονείς παππούς γιαγιά) επομένως μπορεί να αναπτυχθεί φόβος στη θέαση κάποιου ξένου ο οποίος τις περισσότερες φορές εκδηλώνεται με κλάμα
- Προσχολική ηλικία : Σε αυτή την ηλικία τα παιδιά αναπτύσσουν κατακόρυφα τη φαντασία . Τα παιδιά αρκετά συχνά μπορεί να φοβούνται φανταστικά πράγματα όπως τέρατα, φαντάσματα, σκοτάδι και άλλα.
- Σχολική ηλικία : Το παιδί αρχίζει να κοινωνικοποιείται περισσότερο, έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με το ‘’πραγματικό’’ κόσμο οπότε αρχίζει να αντιλαμβάνεται ως απειλή και άλλους κινδύνους πχ φυσικές καταστροφές , αρρώστιες ,(ενέσεις αίμα) κλέφτες ,θάνατος.
Είναι σημαντικό να παρατηρούμε τη ‘’μορφή ‘’ των φόβων και την ένταση που βιώνονται. Ο φόβος που επιμένει και δυσφορεί το παιδί σε μεγάλο βαθμό, εμποδίζοντας την προσαρμοστικότητα του, μετατρέπεται σε φοβία. Φοβία αποτελεί ο παράλογος ,επίμονος έντονος και διαρκής φόβος για ένα αντικείμενο ή κατάσταση η οποία αυτούσια δεν αποτελεί κίνδυνο για το παιδί (πχ σχολική φοβία).
Τι προκαλεί μια φοβία ;
- Βιολογικοί παράγοντες : Ο ανθρώπινος εγκέφαλος διαθέτει χημικές ουσίες, τους λεγόμενους νευροδιαβιβαστές, οι οποίοι είναι αρμόδιοι για τον έλεγχο και το βίωση του συναισθήματος. Δυο από αυτούς τους νευροδιαβιστές είναι η σεροτονίνη και η ντοπαμίνη οι οποίες όταν βρίσκονται σε χαμηλά επίπεδα προκαλούν αισθήματα άγχους και πανικού στο άτομο.
- Οικογενειακοί παράγοντες : Τα παιδιά των οποίων οι γονείς τους έχουν άγχος είναι πιθανότερο να εκδηλώσουν και τα ίδια κάποια στιγμή στη ζωή τους κάποιο φόβο ή φοβία η οποία είναι αποτέλεσμα γενετικών παραγόντων και μαθημένης συμπεριφοράς. Για παράδειγμα ένας γονέας που δείχνει φόβο για τους σκύλους μαθαίνει στο παιδί ότι ο σκύλος είναι κάτι επικίνδυνο και θα πρέπει να φοβάται επομένως το παιδί «κληρονομεί» το φόβο από το γονέα.
- Περιβαλλοντικοί παράγοντες : Μια άσχημη τραυματική εμπειρία (πχ το να παγιδευτεί ένα παιδί στο ασανσέρ) μπορεί να αποτελέσει αίτιο πυροδότησης φόβου του ασανσέρ ή ακόμα και κλειστοφοβία καθώς το παιδί αναβιώνει συνεχόμενα το τραυματικό γεγονός. Ακόμα μια απότομη αλλαγή στη ζωή του παιδιού (πχ διαζύγιο / αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος) μπορεί να κάνει το έδαφος πρόσφορο στη δημιουργία ενός φόβου.
Πώς μπορώ να βοηθήσω ένα παιδί να διαχειριστεί τους φόβους του ;
- Ενεργητική ακρόαση : Ακούμε προσεκτικά και ενθαρρύνουμε το παιδί να μιλήσει για τους φόβους του.
- Αποφεύγουμε να γελάσουμε ή να υποτιμήσουμε το φόβο του παιδιού.
- Δεν αντιμετωπίζουμε το φόβο σαν ένα εμπόδιο που πρέπει να αφαιρεθεί. Έτσι ενισχύουμε το φόβο. Αυτό που βοηθάει είναι να μάθουμε στο παιδί πως να το υπερπηδά πάντα με υποστήριξη και επιβράβευση προσπάθειας όσο μικρή και αν είναι.
- Συνδέουμε τα φοβικά αντικείμενα με ευχάριστες αναμνήσεις. (Πχ σε ένα παιδί που φοβάται τη σκοτεινή ντουλάπα μπορούμε να του διαβάσουμε με φακό το αγαπημένο του παραμύθι).
- Προσπαθούμε να ελέγξουμε τις δικές μας αντιδράσεις στους δικούς μας φόβους ώστε να μην τους μεταλαμπαδεύσουμε στα παιδιά.
- Αποφεύγουμε εκφράσεις που εγείρουν φόβο. (Πχ «Αν δεν με ακούσεις θα φωνάξω τον μπαμπούλα / την αστυνομία .» )
“Πες μου τι είναι αυτό που φοβάσαι και θα σου πω τι σου έχει συμβεί’’: D.Winnicott , Παιδίατρος/Ψυχαναλυτής
Η Ψυχολόγος,
Ευαγγελία Ραφαέλα Μαρινάκη
